Column: Bestudeer je eigen subjectiviteit

Leren en nieuwsgierig zijn vormen de basis van ontwikkeling. Ervaringen en ontmoetingen kunnen je blik veranderen en nieuwe vragen oproepen. In deze terugkerende column staat onze voorzitter van de raad van bestuur, Harry van Alphen, stil bij momenten die hem de afgelopen jaren hebben geraakt of aan het denken hebben gezet. Hij verbindt die ervaringen aan de waarden van CVO en aan wat deze betekenen voor ons onderwijs.

- - - - - - - -

Geraakt en geïnspireerd door lezingen van Roek Lips over ‘wie kies je om te zijn’, door boeken over persoonlijk leiderschap, wijsheden en waarden, kreeg ik twee jaar geleden de kans om een studie te volgen over diversiteit in het Midden-Oosten. Omdat deze studie direct raakt aan de kernwaarden van CVO, neem ik je mee in twee gesprekken. Hoe neem je verantwoordelijkheid voor je medemens en leefomgeving? Hoe ga je om met rechtvaardigheid en hoop? Drie kernwaarden van CVO die in deze gesprekken steeds terugkomen.

De vraagstukken die daar leven, spiegelen je eigen gedachten, vooringenomenheid, gedrag, waarden en normen in Nederland en Europa. Dan gaat het bijvoorbeeld over de verhouding tussen man en vrouw, democratie en autocratie, islam, christendom en jodendom, vluchtelingen en burgerrechten.

Van al die weken studie in Amman, Istanbul en Tunis wil ik flarden van gesprekken met jullie delen. Deze gesprekken maakten indruk op onze groep cursisten, bestaande uit bestuurders uit het onderwijs, de cultuursector, ministeries en veiligheidsorganisaties. Thema’s als maatschappelijke inzet, verzet, vrijheid van meningsuiting, democratie versus autocratie, identiteit, verbinding en bestaansrecht kwamen daarin nadrukkelijk aan bod. Het gaat hier niet om waar of niet waar, maar om menselijke bestaansthema’s die raken aan diversiteit.

In Tunis ontmoetten we Riem, een jonge, strijdvaardige vrouw en een van de leiders van een ngo die strijdt voor democratie in Tunesië. Zij maakt dagelijks mee hoe de regering tegenstanders oppakt; ook zij zat eerder om onduidelijke redenen gevangen.

Daarnaast werden haar overgrootouders ooit uit Soedan naar Tunesië gehaald om als slaaf op een grote plantage of boerderij te werken. Ook nu wordt zij nog dagelijks gediscrimineerd vanwege haar achtergrond en huidskleur. Ze zoekt naar haar identiteit, omdat ze zich nergens volledig bij voelt horen, en hoopt op een toekomst waarin mensen elkaar respecteren. Niet alle Tunesiërs steunen haar manier van verzet, omdat die de huidige orde verstoort.

Wij raakten geïnspireerd door haar passie om te bouwen aan een beter Tunesië. Ook waren we onder de indruk van hoe lang de gevolgen doorwerken wanneer je familiegeschiedenis getekend is door slavernij.

In Amman ontmoetten we vervolgens Karim, een gevluchte Palestijn met weinig burgerrechten en zonder Palestijns of Jordaans paspoort. Daardoor voelt hij zich niet als persoon erkend. Toch geeft zijn identiteit hem houvast: de grond waar hij decennialang met zijn familie woonde en waar zijn voorouders zijn begraven. Die grond vormde meer dan 200 jaar de basis van zijn familie.

Wie hij is en waar hij vandaan komt, weet Karim heel goed. Juist daarom raakt het hem wanneer regeringen spreken over het verplaatsen van groepen mensen zonder rekening te houden met identiteit en met de waarde van wat je je ‘oergrond’ zou kunnen noemen.

Omdat Karim nauwelijks meetelt in het formele systeem, overleeft hij door in de informele sector toeristen te vervoeren van Mount Nebo naar Amman of Petra. Sinds 7 oktober 2023 is die sector grotendeels ingestort. Het is moeilijk voor te stellen wat het met je doet om te leven in een land waar je je eigenlijk niet welkom voelt.

Als groep waren we onder de indruk van de manier waarop mensen als Riem en Karim overeind blijven. Hoe zij zich verzetten, verbinding zoeken en proberen hun bestaan vorm te geven in samenlevingen waarin regeringen hun macht soms vooral voor eigen gewin inzetten.

Wat kun je daarmee in het onderwijs?

Misschien begint het bij het gesprek over wat je écht van de ander weet. Over wie er naast je in de klas zit of bij je in de straat woont. Misschien gaat het over hoe je taal en respect samenbrengt in gesprekken en ontmoetingen. En misschien gaat het uiteindelijk om deze vragen: wie ben je, waar sta je voor en hoe maak je open en oprecht contact met de ander?

Wil je hierover verdiepend doorpraten in de klas of in de docentenkamer, dan kom ik graag langs.

Harry van Alphen,
voorzitter raad van bestuur CVO